Có nên gieo quẻ Kinh Dịch hỏi lại cùng một câu hỏi?

Câu trả lời ngắn gọn của truyền thống là không: quẻ gieo lần đầu chính là câu trả lời, còn hỏi lại cùng một chuyện chỉ vì bạn không thích hoặc nghi ngờ nó sẽ khiến lời đáp nhòe đi. Chính Kinh Dịch đã nói điều này, trong lời quẻ (Thoán từ) của quẻ số 4. Tuy vậy, vẫn có vài lý do chính đáng để gieo lại — tình thế thật sự đã mới, câu hỏi đã khác, hoặc lần gieo bị trục trặc về thao tác — và phân biệt được những trường hợp đó cũng là một phần của việc đọc quẻ cho giỏi.

Kinh văn thực sự nói gì

Đoạn kinh điển nhất nằm trong lời quẻ của quẻ số 4, Sơn Thủy Mông (sự non dại), nơi quẻ cất lời như một người thầy:

• 匪我求童蒙，童蒙求我。初筮告，再三瀆，瀆則不告。
• "Chẳng phải ta đi tìm kẻ trẻ dại, mà kẻ trẻ dại tìm đến ta. Bói lần đầu thì ta bảo cho. Hỏi đến lần hai, lần ba là khinh nhờn; đã khinh nhờn thì ta không bảo nữa." (theo bản Wilhelm)

Legge dịch vế then chốt là: hỏi lần thứ hai, thứ ba là phiền nhiễu, và ta không dạy kẻ phiền nhiễu. Chữ 瀆 (độc) nghĩa là làm vấy bẩn, đối xử thiếu tôn kính — cũng chính là chữ dùng khi nói xúc phạm điều thiêng liêng. Ý ở đây không phải là đồng xu "hết linh" ở lần gieo thứ hai. Điều đã thay đổi là mối quan hệ: bạn không còn hỏi nữa, mà đang mặc cả.

Thoán truyện (彖傳, một trong Thập Dực) giải thích vế đầu bằng cấu trúc của quẻ: người thầy trả lời "vì hào cứng mà ở giữa", còn hỏi đi hỏi lại là "làm vấy bẩn kẻ mông muội". Trình Di, nhà chú giải lớn đời Tống, đọc cả đoạn như một lời bàn về việc học: người học cứ hỏi mãi một điều mà không chịu tiếp thu câu trả lời đầu tiên thì không thể dạy được, và người thầy cứ trả lời mãi cũng chẳng giúp gì cho họ.

Sách Lễ Ký (禮記, thiên Khúc Lễ) có một quy tắc tương tự cho việc bói toán của triều đình — 卜筮不過三, "bói rùa bói cỏ không quá ba lần" — cho thấy các nhà lễ học thời xưa cũng không tin vào việc bói hỏi lặp lại, dù họ vẫn cho phép ở mức nào đó.

Chỗ truyền thống bớt khắt khe

Không phải đoạn kinh văn nào cũng nói cùng một hướng. Lời quẻ của quẻ số 8, Thủy Địa Tỷ (gắn bó, thân cận) mở đầu bằng 原筮元永貞，無咎. Wilhelm dịch là "hãy hỏi quẻ thêm một lần nữa xem mình có đủ cao cả, bền bỉ và kiên trinh không", và có người coi đó là sự cho phép gieo lần hai để xác nhận. Những nhà chú giải khác lại hiểu 原 (nguyên) không phải là "lại" mà là "xét đến tận gốc", nên câu này có nghĩa "khi bói hỏi, hãy xét kỹ chính mình". Kinh văn không phân xử dứt khoát, và bạn nên xem quẻ Tỷ như lời nhắc tự xét mình, chứ không phải giấy phép để gieo đi gieo lại đến khi vừa ý.

Vì sao gieo lặp lại làm câu trả lời rối đi

Gác chuyện huyền học sang một bên, quy tắc xưa vẫn đúng vì những lý do rất thực tế.

• Bạn thôi đọc quẻ và bắt đầu "bốc mẫu". Gieo ba lần, bạn sẽ có ba quẻ, nhiều khả năng mỗi quẻ một sắc thái. Rồi bạn chọn quẻ mình thích — nghĩa là quyết định vốn đã là của bạn từ đầu, còn quẻ chỉ để trang trí.
• Câu hỏi lặng lẽ đổi khác. Lần hỏi thứ hai, điều bạn thật sự hỏi là "câu trả lời đầu có đúng không?" — một câu hỏi khác, và lo âu hơn. Lời đáp cho câu hỏi đó rất dễ bị đọc nhầm thành lời đáp cho câu hỏi ban đầu.
• Câu trả lời đầu tiên thường là câu khó chịu nhất. Và đó thường chính là giá trị của nó. Một quẻ thách thức bạn đáng được đọc chậm, chứ không phải gieo lại.
• Bạn mất đi ghi chép của mình. Nếu bạn giữ sổ ghi chép Kinh Dịch, mỗi câu hỏi một quẻ giúp bạn sau này nhìn lại và thấy kinh văn đã chỉ vào điều gì. Năm quẻ trong một buổi tối thì chẳng còn gì để đối chiếu.

Nếu câu trả lời có vẻ sai, cách tốt hơn gần như luôn là đọc lại kỹ hơn: lời quẻ, hào động, và quẻ biến. Bài viết khi lời quẻ có vẻ sai sẽ hướng dẫn bạn từng bước.

Những ngoại lệ chính đáng

Gieo lại không bị cấm trong mọi hoàn cảnh. Điều quy tắc phản đối là sự khinh nhờn — nằn nì cùng một lời thỉnh cầu. Những trường hợp sau không thuộc loại đó:

• Tình thế thật sự đã thay đổi. Tháng trước bạn hỏi về một lời mời làm việc; giờ nhà tuyển dụng đã đổi điều kiện. Đó là một chuyện mới, và gieo một quẻ mới là hợp lý.
• Bạn đang hỏi một câu khác. Sau khi gieo quẻ về việc có nên nhận một dự án, bạn có thể hỏi "Khi bắt đầu, tôi nên chú ý điều gì?". Đó là câu hỏi tiếp nối, không phải hỏi lại. Nên viết câu hỏi thứ hai ra giấy và thành thật kiểm tra xem nó có phải câu hỏi đầu tiên đội lốt khác hay không.
• Thao tác bị trục trặc. Một đồng xu lăn khỏi bàn, bạn đếm nhầm hào, hoặc gieo trong lúc lơ đãng và không chắc mình đã ghi gì. Nhiều người đơn giản là làm lại từ đầu; đó là làm lại về mặt thao tác, không phải xin "ý kiến thứ hai".
• Đã qua đủ thời gian. Kinh điển không quy định thời hạn cố định, nhưng người đọc quẻ thường quay lại một chuyện sau khi khoảng thời gian mà quẻ đầu nói tới đã qua. Xem thêm nên hỏi Kinh Dịch bao lâu một lần.

Điểm chung của tất cả các trường hợp này: bạn không hỏi lại vì không thích câu trả lời đầu tiên.

Nếu bạn lỡ hỏi hai lần rồi thì sao?

Đừng lo. Kinh điển nói về người thầy không chỉ bảo nữa, chứ không nói về hình phạt. Nếu bạn có hai quẻ cho cùng một chuyện, phần lớn người đọc ưu tiên quẻ đầu, và xem quẻ thứ hai như lời bình về trạng thái tâm lý của mình. Nếu cùng một quẻ cứ xuất hiện trở lại, điều đó có cách giải thích riêng — xem khi cùng một quẻ cứ xuất hiện mãi.

Áp dụng thế nào khi gieo quẻ

• Trước khi gieo, hãy viết câu hỏi thành một câu. Một câu hỏi rõ ràng là cách bảo vệ tốt nhất trước mong muốn hỏi lại; xem cách đặt câu hỏi khi gieo quẻ Kinh Dịch.
• Gieo một lần bằng công cụ gieo quẻ hoặc ba đồng xu, và ghi lại kết quả ngay.
• Đọc trọn câu trả lời trước khi phản ứng: lời quẻ, lời Tượng, các hào động nếu có, rồi đến quẻ biến.
• Nếu thấy muốn gieo lại, hãy tự hỏi mình đã mong nghe điều gì. Mong muốn đó thường là thông tin hữu ích nhất của buổi tối hôm ấy.
• Nếu bạn thật sự gieo lại, hãy ghi rõ lý do trong sổ — tình thế mới, câu hỏi mới, hay lỗi thao tác — để sau này phân biệt được đâu là câu hỏi tiếp nối chính đáng, đâu là xin ý kiến thứ hai.

Trang quyết định của chính quẻ Mông là lời nhắc thật hợp: kẻ trẻ dại thành công không phải nhờ hỏi nhiều lần, mà nhờ lắng nghe một lần.