Gieo quẻ Kinh Dịch bằng cỏ thi: hướng dẫn từng bước

Phép bói cỏ thi là cách gieo quẻ Kinh Dịch cổ nhất còn được ghi chép: bạn lấy năm mươi cọng cỏ, gác riêng một cọng, rồi chia và đếm bốn mươi chín cọng còn lại theo từng bốn, ba lượt cho mỗi hào. Cách này chậm hơn gieo ba đồng xu — mười tám lượt đếm cho một quẻ trọn vẹn — và cho ra bốn giá trị hào với xác suất khác nhau, nên quẻ gieo bằng cỏ thi có nhiều hào dương động hơn hẳn hào âm động.

Phương pháp này từ đâu mà có

Cách làm không nằm trong bản thân kinh văn nhà Chu. Nó được phác ra trong một đoạn văn rất cô đọng của Đại Truyện, tức Hệ Từ (繫辭), một phần của Thập Dực:

大衍之數五十，其用四十有九。分而為二以象兩，掛一以象三，揲之以四以象四時，歸奇於扐以象閏。

"Số đại diễn là năm mươi, dùng bốn mươi chín. Chia làm hai để tượng trưng cho lưỡng nghi; treo một để tượng trưng cho tam tài; đếm theo bốn để tượng trưng cho bốn mùa; dồn số lẻ vào kẽ ngón tay để tượng trưng cho tháng nhuận." Cùng chương ấy còn nói 十有八變而成卦 — "mười tám lần biến thì thành quẻ."

Kinh điển chỉ nói có vậy, và để lại nhiều chỗ trống. Nghi thức mà phần lớn mọi người theo ngày nay là bản do Chu Hy (朱熹) phục dựng trong Chu Dịch Bản Nghĩa (周易本義), ở một phụ lục ngắn về cách bói (筮儀). Bản dịch của Wilhelm mô tả về cơ bản cùng một quy trình. Các học giả trước và sau ông từng bất đồng về chi tiết — chẳng hạn ở lần biến thứ hai và thứ ba có "treo một" nữa hay không — vì vậy hãy xem những gì dưới đây là chuẩn mực thời Tống, chứ không phải phiên bản duy nhất từng tồn tại.

Bạn cần chuẩn bị gì

• Năm mươi que mảnh, dài bằng nhau. Cỏ thi phơi khô (蓍, thi) là truyền thống; que tre xiên hay bất kỳ loại que đồng đều nào cũng dùng được.
• Một mặt bàn trống, và hai mươi đến bốn mươi phút yên tĩnh.
• Giấy để ghi từng hào ngay khi có, từ dưới lên.

Một hào: ba lần biến

Trước khi bắt đầu, rút một cọng ra khỏi năm mươi và đặt sang bên. Cọng này không dùng lại trong suốt lần gieo. Từ Vương Bật trở về sau, các nhà chú giải coi cọng không dùng ấy là Thái Cực (太極), cái một mà từ đó muôn vật sinh ra. Bạn làm việc với bốn mươi chín cọng.

Lần biến thứ nhất

• Chia. Tách bốn mươi chín cọng thành hai đống, trái và phải, không đếm. Đó là "chia làm hai."
• Treo một. Lấy một cọng từ đống bên phải, kẹp vào giữa ngón út và ngón áp út của bàn tay trái. Đó là "treo một."
• Đếm đống trái theo bốn. Bớt ra từng bốn cọng một cho đến khi còn lại từ một đến bốn cọng (nếu chia hết thì coi như còn bốn). Kẹp phần dư này vào kẽ ngón tiếp theo của tay trái.
• Đếm đống phải theo bốn cũng như vậy, rồi kẹp phần dư vào kẽ ngón kế tiếp.

Số cọng đang nằm trên tay trái — cọng treo cộng hai phần dư — sẽ là 5 hoặc 9. Đặt chúng sang bên. Đống bạn làm tiếp lúc này còn 44 hoặc 40 cọng.

Lần biến thứ hai và thứ ba

Gom số cọng còn lại và lặp lại đúng các bước ấy: chia, treo một, đếm cả hai đống theo bốn, thu phần dư. Lần này số cọng trên tay là 4 hoặc 8. Đặt sang bên rồi làm thêm một lần nữa với phần còn lại; lại bớt ra 4 hoặc 8.

Đọc ra hào

Sau ba lần biến, số cọng còn lại là 36, 32, 28 hoặc 24. Chia cho bốn:

• 36 → 9, lão dương: hào liền sẽ biến.
• 32 → 8, thiếu âm: hào đứt ổn định.
• 28 → 7, thiếu dương: hào liền ổn định.
• 24 → 6, lão âm: hào đứt sẽ biến.

Có một lối tắt tương đương, dùng trong các sách cũ, là nhìn vào những phần đã gác ra: phần nhỏ (5 hoặc 4) tính là 3, phần lớn (9 hoặc 8) tính là 2, cộng ba số lại cũng ra đúng 6, 7, 8 hoặc 9 — cùng phép tính với cách gieo đồng xu.

Ghi hào lại, gom đủ bốn mươi chín cọng và bắt đầu lại cho hào kế trên. Sáu hào, mỗi hào ba lần biến: chính là mười tám lần biến mà Hệ Từ nhắc tới. Sau đó đọc quẻ y như mọi quẻ khác — xem bài hào động để biết nên đọc câu nào.

Vì sao xác suất khác với đồng xu

Ở lần biến thứ nhất, bốn khả năng dư của đống trái không cho ra 5 và 9 ngang nhau: trong bốn khả năng dư bên trái chỉ có một (dư bốn) dẫn tới 9, nên khi chia đều, phần gác ra lần đầu là phần nhỏ ba lần trong bốn. Ở lần biến thứ hai và thứ ba, nhỏ và lớn ngang nhau. Nhân lại, bạn được:

• 6, lão âm: 1/16
• 7, thiếu dương: 5/16
• 8, thiếu âm: 7/16
• 9, lão dương: 3/16

Với ba đồng xu, các giá trị ấy lần lượt là 1/8, 3/8, 3/8 và 1/8. Xét chung, cả hai cách đều cho hào âm và hào dương ngang nhau. Khác biệt nằm ở chỗ hào nào động: với cỏ thi, hào dương có khả năng động gấp ba hào âm, còn với đồng xu thì cả hai "bồn chồn" như nhau. Nhiều người thấy điều này hợp lẽ — dương là sức chủ động, hướng ra ngoài; âm là sức tiếp nhận, giữ nguyên hình — và có người xem đó là lý do phép cỏ thi là quẻ "chân thực" hơn. Người khác đáp rằng kinh văn nhà Chu chưa từng nêu xác suất nào, và chính Chu Hy cũng chấp nhận gieo đồng xu là hợp lệ. Truyền thống không phân xử thay bạn.

Từ đó có hai hệ quả thực tế. Trung bình, quẻ gieo bằng cỏ thi có số hào động bằng quẻ gieo bằng đồng xu (một phần tư tổng số hào), nhưng một quẻ như Khôn với cả sáu hào động thì hiếm hơn nhiều khi dùng cỏ thi. Và nếu bạn ghi nhật ký lâu dài, bạn sẽ thấy dương biến thành âm nhiều hơn âm biến thành dương.

Mất bao lâu, và vì sao điều đó quan trọng

Một lần gieo cỏ thi cẩn thận tốn của đa số người từ hai mươi đến bốn mươi phút. Đó mới là lý lẽ thật sự của phương pháp này. Sự chậm rãi giữ câu hỏi luôn ở trước mặt bạn; việc chia và đếm lặp đi lặp lại làm lắng tâm trí theo cách mà một lần tung xu nhanh hiếm khi làm được. Nghi thức truyền thống mở đầu bằng một khoảnh khắc tĩnh lặng, câu hỏi được nói hoặc viết ra rõ ràng, và cỏ thi được cầm nắm một cách trân trọng.

Cái giá cũng thật như vậy. Rất dễ đếm nhầm, các bước lúc đầu khá lỉnh kỉnh, và nếu bạn hỏi quẻ thường xuyên thì thời gian cộng dồn lại không ít. Một số người muốn có xác suất của cỏ thi mà không cần cỏ thi thì dùng mười sáu viên thẻ bốn màu — một, năm, bảy và ba viên mỗi màu — rút một viên cho mỗi hào.

Khi nào nên chọn cỏ thi thay vì đồng xu

• Với một câu hỏi thật sự quan trọng với bạn và bạn muốn giữ nó trong đầu một thời gian — một lựa chọn lớn, một bước ngoặt, một khó khăn kéo dài.
• Khi bạn muốn có nghi thức nhiều ngang với câu trả lời: sự chậm rãi là một phần của việc thực hành.
• Khi xác suất của cỏ thi có ý nghĩa với cách bạn đọc quẻ, chẳng hạn nếu bạn nghiên cứu cách hào dương và hào âm chuyển động.

Đồng xu, hoặc công cụ gieo quẻ trực tuyến của chúng tôi, hoàn toàn phù hợp cho những câu hỏi thường ngày và cho bất kỳ ai còn đang học kinh văn. Không phương pháp nào "chính xác" hơn theo nghĩa đo đếm được; điều đáng hỏi là cách nào giúp bạn đặt câu hỏi tốt và đọc quẻ trung thực. Xem Kinh Dịch trực tuyến hay đồng xu để có so sánh rộng hơn.

Bắt tay vào thực hành

Nếu lần đầu dùng cỏ thi, hãy tập đếm một lượt mà không đặt câu hỏi nào, để các thao tác không làm bạn phân tâm. Ghi số của mỗi hào ngay lập tức. Khi đủ sáu hào, tra quẻ trong thư viện 64 quẻ, đánh dấu hào nào là hào già, rồi đọc quẻ chủ, các hào động và quẻ biến theo đúng thứ tự ấy. Vì cỏ thi cho lão dương thường hơn, hãy đặc biệt lưu tâm khi gặp một hào lão âm: đó là trường hợp hiếm hơn, và người đọc quẻ theo truyền thống chú ý kỹ đến nó. Và dù chọn cách nào, hãy giữ nhất quán, để nhật ký các lần gieo quẻ của bạn còn so sánh được với nhau theo thời gian.