Kinh Dịch có chính xác không? Một câu trả lời thẳng thắn

Nếu "chính xác" nghĩa là quẻ bạn gieo được sẽ báo trước một cách đáng tin điều gì sắp xảy ra, thì không có bằng chứng tốt nào cho điều đó, và bạn nên dè chừng bất kỳ ai khẳng định ngược lại. Còn nếu "chính xác" nghĩa là lời kinh thường mô tả tình thế của bạn theo cách giúp bạn nhìn nó rõ hơn, thì rất nhiều người đọc cẩn trọng, xưa cũng như nay, đã thấy đúng là như vậy. Bài này tách bạch hai câu hỏi đó, xem chính truyền thống Kinh Dịch nói gì, và chỉ cách dùng sách cho tốt mà không giao phó quyết định của mình cho nó.

"Chính xác" có thể mang nghĩa gì

Người ta hỏi câu này với ít nhất ba ý khác nhau trong đầu:

• Dự đoán — quẻ cho bạn biết trước một kỳ thi, một mối quan hệ hay một cuộc thương lượng sẽ kết thúc ra sao.
• Mô tả — quẻ khớp với tình cảnh bạn đang ở, như thể cuốn sách đã "nhìn thấy" bạn.
• Hữu ích — đọc quẻ xong, bạn nghĩ rõ ràng hơn, thành thật hơn hoặc bình tĩnh hơn trước.

Đây là ba khẳng định rất khác nhau, và mỗi cái xứng đáng có một câu trả lời riêng.

Dự đoán: bằng chứng nói gì

Không có nghiên cứu nào được thiết kế tốt và lặp lại được cho thấy gieo quẻ Kinh Dịch dự đoán kết quả tốt hơn ngẫu nhiên. Đó là kết luận thật lòng, và trang này sẽ không giả vờ khác đi. Gieo ba đồng xu là một quá trình ngẫu nhiên: mỗi hào ra 6, 7, 8 hoặc 9 với xác suất cố định (bạn có thể xem chi tiết trong bài hướng dẫn gieo ba đồng xu). Không có gì trong cơ chế ấy nối những đồng xu với sự việc của tháng tới.

Cũng nên biết rằng chính truyền thống cổ điển vốn đã thận trọng ở điểm này. Lời kinh hiếm khi nói chắc một kết cục. Nó nói bằng điều kiện — "giữ chính bền thì tốt", "không lỗi", "nếu tiến tới thì xấu" — và các chữ phán đoán (吉, 凶, 悔, 吝, 無咎) mô tả một cách hành xử thường dẫn tới đâu, chứ không phải một tương lai đã định. Có hẳn một bài về ý nghĩa các chữ phán đoán ấy. Với câu hỏi rộng hơn về số mệnh và khả năng biết trước, xem Kinh Dịch có dự đoán được tương lai không?

Mô tả: vì sao quẻ hay "trúng" đến vậy

Người đọc thường giật mình vì quẻ khớp với hoàn cảnh của mình đến thế. Có những lý do thật thà cho điều này mà không cần đến gì siêu nhiên, và chúng đáng để hiểu:

• 64 quẻ là những nguyên mẫu của sự biến đổi. Khó khăn buổi đầu, chờ đợi, tranh chấp, lui tránh, tụ hợp, đột phá — phần lớn tình huống thật chứa nhiều thứ trong số đó cùng lúc, nên hầu như quẻ nào cũng chạm được vào điều gì đó.
• Lời kinh ngắn gọn và giàu hình ảnh. "Rồng hiện ở ruộng", "vượt sông lớn", "giếng bùn không ăn được" — những hình ảnh như thế mời bạn tự điền ý nghĩa vào. Các nhà tâm lý học gọi xu hướng thấy "nói đúng mình" trong những câu chung chung là hiệu ứng Barnum (hay hiệu ứng Forer).
• Bạn đọc với câu hỏi trong đầu. Sự chú ý tự chọn ra những câu nói trúng điều bạn vốn đang lo.

Carl Jung, trong lời tựa cho bản dịch của Wilhelm, đưa ra một khung khác — "tính đồng hiện" (synchronicity), sự trùng hợp có ý nghĩa giữa khoảnh khắc gieo quẻ và trạng thái bên trong của người hỏi. Đó là một cách diễn giải, không phải một sự chứng minh, và Jung thẳng thắn thừa nhận ông không thể chứng minh nó. Bạn có thể đọc thêm trong Jung, tính đồng hiện và Kinh Dịch.

Không điều nào ở trên khiến sự khớp ấy trở nên vô giá trị. Nó chỉ cho thấy sự khớp được tạo ra cùng nhau bởi lời kinh và bởi chính bạn — và đó chính là lý do việc đọc quẻ có thể hữu ích.

Hữu ích: điều truyền thống thực sự coi trọng

Các nguồn sớm coi Kinh Dịch không hẳn là một cỗ máy dự báo, mà là một cách xem xét quyết định. Hai câu chuyện nổi tiếng trong Tả Truyện nói rõ điều này.

Khi Nam Khoái (南蒯) mưu tính làm phản, ông gieo được quẻ Khôn với hào ngũ động: 黃裳元吉, "xiêm vàng, cả tốt". Ông coi đó là đèn xanh. Một bậc trưởng lão, Tử Phục Huệ Bá, bảo ông rằng hào này chỉ ứng với những việc trung tín, và nói thêm một câu được trích dẫn mãi về sau: 易不可以占險 — Dịch không thể dùng để bói cho mưu đồ hiểm ác. Nói cách khác, điềm tốt hay xấu tùy vào ai hỏi và hỏi để làm gì.

Khi Mục Khương (穆姜) gieo được quẻ chỉ tới quẻ số 17, Trạch Lôi Tùy, với lời quẻ mở đầu bằng 元亨利貞, bà từ chối cách hiểu dễ chịu. Bà giải thích rằng bốn phẩm chất ấy là những đức bà không có, nên lời hứa của quẻ không thể áp vào bà. Bà dùng hành xử của chính mình để xét lời kinh, chứ không làm ngược lại.

Luận Ngữ ghi Khổng Tử dẫn hào tam của quẻ số 32, Lôi Phong Hằng — 不恆其德，或承之羞, "không giữ đức cho bền thì có khi chuốc lấy hổ thẹn" — rồi nói thêm 不占而已矣: chẳng cần bói nữa. Tuân Tử nói thẳng hơn: 善為易者不占, người giỏi Dịch thì không bói. Truyền thống tự mâu thuẫn về việc nên đặt bao nhiêu trọng lượng vào lần gieo, nhưng phần lớn đồng ý rằng sự thấu hiểu đạo lý trong lời kinh quan trọng hơn bất kỳ kết quả nào nó có vẻ hứa hẹn.

Vì sao người ta thấy nó hữu ích để suy ngẫm

Dùng đúng cách, một lần đọc quẻ làm được vài điều thật sự khó làm một mình:

• Nó cắt ngang vòng lặp suy nghĩ. Một hình ảnh mới — "Chờ đợi", "Tiểu Súc", "Trung Phu" — cho bạn một điểm nhìn bên ngoài cách bạn vẫn quen đóng khung vấn đề.
• Nó hỏi về cách hành xử, không chỉ về kết quả. Gần như hào nào cũng nói bạn nên làm gì: kiên nhẫn, kìm lại, lên tiếng, lui về, giữ điều chính đáng. Sự chú ý nhờ đó quay về phần nằm trong tay bạn.
• Nó làm bạn chậm lại. Gieo sáu hào, đọc lời quẻ, các hào động và quẻ biến đều cần thời gian, mà thời gian thường là thứ một quyết định vội vàng thiếu nhất.
• Nó để lại ghi chép. Viết ra câu hỏi và quẻ gieo được giúp bạn sau này nhìn lại, một cách trung thực, xem mình đã hiểu gì và bỏ sót gì. Một cuốn nhật ký Kinh Dịch là cách tốt nhất để thử nghiệm cuốn sách theo điều kiện của chính bạn.

Dùng nó mà không giao phó quyết định

Mối nguy không phải là Kinh Dịch "sai"; mà là bạn để nó quyết định thay mình. Vài thói quen giúp giữ nó đúng chỗ:

• Hỏi câu hỏi mở. "Tôi nên hiểu điều gì về lời mời này?" tốt hơn "Tôi có được nhận việc không?". Xem cách đặt câu hỏi cho Kinh Dịch.
• Coi quẻ là một tiếng nói giữa nhiều tiếng nói. Sự thật, lời khuyên của những người hiểu tình hình và giá trị của chính bạn được đặt lên trước. Với những việc liên quan đến sức khỏe, tiền bạc hay pháp luật, hãy hỏi người có chuyên môn; một quẻ không thay thế được họ.
• Đừng gieo lại cho đến khi vừa ý. Quẻ thứ tư đã cảnh báo: 初筮告，再三瀆，瀆則不告 — bói lần đầu thì bảo cho; hỏi lần hai lần ba là khinh nhờn, đã khinh nhờn thì không bảo.
• Đọc để thấy điều thách thức mình. Như Mục Khương, hãy tìm chỗ lời kinh chất vấn bạn hơn là chỗ nó vuốt ve bạn.

Áp dụng vào thực tế

Lần tới khi bạn gieo quẻ, hãy thử thế này. Trước khi xem lời kinh, viết ra câu hỏi và điều bạn đang định làm. Rồi đọc quẻ thật chậm, ghi lại một điều nó cho bạn thấy mà bạn chưa nghĩ tới, và một điều nó đòi hỏi ở cách hành xử của bạn. Quyết định như bình thường, với mọi dữ kiện bạn có. Một tháng sau, đọc lại ghi chú đó. Dần dần bạn sẽ biết — từ trải nghiệm của chính mình chứ không phải từ lời ai khẳng định — Kinh Dịch "chính xác" theo kiểu nào đối với bạn.