Thoán Truyện (彖傳) trong Kinh Dịch: lời giải thích cho lời quẻ

Thoán Truyện (彖傳, "lời truyện giải thích lời quẻ") là bản giải thích có hệ thống cổ nhất cho phần văn của các quẻ trong Kinh Dịch. Với mỗi quẻ trong 64 quẻ, nó lấy lời quẻ ngắn gọn và chỉ ra vì sao lời quẻ nói như vậy, bằng cách chỉ vào hai quẻ đơn và một hai hào có tính quyết định. Khi một lời quẻ có vẻ khó hiểu, Thoán Truyện thường là nơi đầu tiên nên tìm đến.

Thoán Truyện là gì

Bản thân Chu Dịch cho mỗi quẻ một cái tên, một lời quẻ ngắn (卦辭, còn gọi là 彖辭) và sáu hào từ. Quanh phần kinh văn này dần hình thành Thập Dực (十翼), một bộ lời truyện mà truyền thống về sau gán cho Khổng Tử; phần lớn học giả hiện đại xếp chúng vào thời Chiến Quốc và đầu nhà Hán, và cho rằng nhiều người đã cùng góp tay. Thoán Truyện chiếm hai trong mười Dực, Thượng và Hạ, theo hai nửa của kinh. Bạn có thể đọc cách nó khớp với các Dực khác trong bài về Thập Dực.

Ban đầu Thoán Truyện lưu hành riêng. Trong văn bản thông dụng mà bạn dễ gặp nhất, vốn theo cách sắp xếp của Vương Bật, mỗi đoạn được in ngay sau lời quẻ mà nó giải thích, mở đầu bằng 彖曰 ("Thoán nói rằng"). Legge in nó thành phụ lục; Wilhelm đặt nó dưới từng quẻ trong quyển thứ ba của mình.

Một điểm nhỏ về thuật ngữ: trong Hệ Từ, chữ 彖 chỉ chính lời quẻ — 彖者，言乎象者也, "Thoán là nói về tượng". Còn Thoán Truyện là lời bình về lời quẻ ấy. Vương Bật tóm tắt nhiệm vụ của nó trong một câu: 夫彖者，何也？統論一卦之體，明其所由之主者也 — Thoán bàn về toàn thể một quẻ, và làm sáng tỏ cái "chủ" mà quẻ từ đó mà ra.

Bốn công cụ nó dùng

Hầu như mọi đoạn Thoán đều giải thích lời quẻ bằng sự phối hợp của bốn thao tác:

• Đức tính của quẻ đơn. Mỗi quẻ đơn có một tính cách: ☰ mạnh mẽ (健), ☷ thuận theo (順), ☳ động (動), ☵ hiểm (險), ☶ dừng (止), ☱ vui (說), ☲ sáng (明), ☴ thấm vào (巽 / 入). Thoán thường gọi tên quẻ bằng cách ghép chúng lại: "hiểm mà dừng", "trong mạnh ngoài thuận". Xem tám quẻ đơn và bảng bát quái.
• Hình tượng của quẻ đơn. Trời và đất, nước và lửa, sấm và gió, được đọc như những lực gặp nhau hoặc không gặp được nhau.
• Hào trung và hào ứng. Hào hai và hào năm là hào trung; một hào cương ở vị trí thứ năm, hay một hào nhu đáp lại nó từ vị trí thứ hai (應), thường là điều khiến lời quẻ tốt lành. Đây là ngôn ngữ của đắc vị và đắc trung và của tương ứng.
• Hào làm chủ. Khi một hào khác hẳn năm hào còn lại, Thoán thường lấy nó làm then chốt. Về quẻ số 9, Tiểu Súc, Thoán nói 柔得位而上下應之，曰小畜: hào nhu duy nhất giữ đúng vị trí của mình và mọi hào trên dưới đều ứng với nó. Ý này về sau trở thành học thuyết về chủ hào của quẻ.

Còn một thủ pháp thứ năm, ít dùng hơn: Thoán đôi khi nói một hào "đến" hay "đi", như ở quẻ số 6, Tụng: 剛來而得中也, "cương đến mà được ngôi trung". Các nhà chú giải đời sau dựng nên thuyết quái biến (卦變) dựa trên những câu như vậy, và tranh luận về nó suốt nhiều thế kỷ; Trình Di và Chu Hy không thống nhất cách đọc. Bạn có thể dùng Thoán Truyện mà không cần phân xử cuộc tranh luận ấy.

Ba ví dụ cụ thể

Mông, sự non dại

Quẻ số 4, Mông có một lời quẻ nổi tiếng: "Không phải ta tìm trẻ non dại; trẻ non dại tìm ta. Bói lần đầu thì bảo cho. Hỏi đến hai ba lần là nhờn; đã nhờn thì không bảo nữa." Thoán giải thích: 蒙，山下有險，險而止，蒙 — dưới núi có hiểm, gặp hiểm mà dừng: đó là Mông, người gặp khó khăn rồi khựng lại. 童蒙求我，志應也 — trẻ non dại tìm ta vì chí hướng tương ứng (hào năm nhu đáp lại hào hai cương). 初筮告，以剛中也 — bói lần đầu thì bảo cho, vì hào hai cương và đắc trung, như một người thầy vững vàng và cân bằng. Lời sấm khó hiểu về việc bói toán trở thành bức tranh về một mối quan hệ học hỏi.

Thái, thông suốt

Quẻ số 11, Thái đặt ☷ đất lên trên ☰ trời, trông như bị lộn ngược. Lời quẻ chỉ nói "cái nhỏ đi, cái lớn đến: tốt lành, hanh thông". Thoán đưa ra lý lẽ: 天地交而萬物通也 — trời đất giao nhau mà muôn vật thông suốt. Khí trời bay lên, khí đất chìm xuống, nên chúng gặp nhau. Rồi Thoán biến hai quẻ đơn thành một bức tranh xã hội: 內陽而外陰，內健而外順，內君子而外小人 — trong dương ngoài âm, trong mạnh ngoài thuận, trong là quân tử ngoài là tiểu nhân. Cách sắp xếp trông lạ lùng được giải thích chỉ trong hai câu.

Cách, cải biến

Quẻ số 49, Cách là ☱ đầm trên ☲ lửa. Thoán: 水火相息，二女同居，其志不相得，曰革 — nước và lửa diệt lẫn nhau; hai cô gái (út là ☱, giữa là ☲) ở chung mà chí không hợp nhau: đó là Cách. Rồi Thoán đọc đức tính của hai quẻ đơn như cách thức đúng đắn của sự thay đổi: 文明以說, sáng suốt mà vui vẻ, và 革而當，其悔乃亡 — thay đổi mà thích đáng thì hối hận tiêu tan. Cuối cùng Thoán mở rộng tầm nhìn: 湯武革命，順乎天而應乎人 — vua Thang và vua Vũ, những người lập nên nhà Thương và nhà Chu, đổi mệnh trời thuận theo trời và ứng với lòng người. 革之時大矣哉! "Thời của Cách lớn lao thay!"

Câu cảm thán khép lại ấy là dấu ấn riêng của Thoán. Khoảng một chục quẻ có một câu ca ngợi thời (時), ý nghĩa của thời (時義) hay công dụng của thời (時用) của mình — lời nhắc rằng Thoán đọc mỗi quẻ như một thời điểm với những đòi hỏi riêng.

Cách dùng khi lời quẻ khó hiểu

Lời quẻ vốn được viết như công thức bói toán, và nhiều câu ngắn gọn đến mức tối nghĩa. Thoán Truyện là người đọc sớm nhất xem chúng như một cấu trúc: gọi tên hai quẻ đơn, tìm hào trung, tìm hào làm chủ. Khi một lời quẻ khiến bạn bế tắc:

• Đọc Thoán trước mọi bản diễn giải hiện đại. Nó ngắn, và nó cho bạn thấy những hào và quẻ đơn mà cả truyền thống về sau sẽ dựa vào.
• Tìm hào mà nó nhấn mạnh. Nếu Thoán nói một hào cương "được ngôi trung" hay một hào nhu "đắc vị", thì hào đó là bản lề của tình thế. Nếu nó cũng là một trong các hào động của bạn, hãy cho nó thêm trọng lượng.
• Chuyển đức tính của quẻ đơn vào hoàn cảnh của bạn. "Hiểm mà dừng" hay "trong mạnh ngoài thuận" là thái độ, không phải điềm báo. Hãy hỏi xem trong chuyện của chính mình, bạn thấy chúng ở đâu.
• Để ý những câu cảm thán về thời. Khi Thoán nói "thời của… lớn lao thay", quẻ ấy ít bàn về kết quả mà nhiều hơn về việc nhận ra thời điểm này đòi hỏi gì ở bạn.

Thoán Truyện là lời bình, không phải kinh văn. Chu Hy nhấn mạnh rằng Chu Dịch khởi đầu là sách bói, và Thập Dực đã đọc triết lý đạo đức vào trong đó; còn Vương Bật và Trình Di xây dựng cách đọc của mình trên nền Thoán. Hai quan điểm có thể cùng tồn tại: Thoán có thể không cho bạn biết lời quẻ ban đầu nghĩa là gì, nhưng nó cho bạn biết Kinh Dịch đã được đọc như thế nào suốt hai nghìn năm.

Áp dụng vào thực hành

Khi bạn gieo một quẻ, hãy đọc lời quẻ, rồi đọc Thoán, rồi đến Đại Tượng. Trên trang của từng quẻ trong thư viện 64 quẻ, bạn có thể kiểm tra xem hào mà Thoán chỉ ra có phải là một trong các hào động của mình hay không. Ghi chép lần gieo thật đơn giản: cặp quẻ đơn trong một cụm từ, hào then chốt trong một cụm từ, và điều đó gợi ý bạn nên làm gì tiếp theo.