Mười hai quẻ tiêu tức (thập nhị tích quái): Kinh Dịch và vòng năm

Mười hai quẻ tích (thập nhị tích quái, shi'er bigua), còn gọi là mười hai quẻ tiêu tức (十二消息卦), là mười hai trong sáu mươi bốn quẻ mà ở đó hào dương lần lượt mọc lên từ dưới, từng hào một, cho đến khi cả quẻ toàn dương; rồi hào âm cũng làm y như vậy cho đến khi cả quẻ toàn âm. Các học giả đời Hán ghép mỗi bước với một tháng trong năm, nên nhịp sáng tối của bốn mùa có thể đọc thẳng từ các hào. Đây là một trong những cây cầu rõ ràng nhất nối Kinh Dịch với lịch pháp Trung Hoa.

"Tiêu tức" nghĩa là gì

Tên gọi tiếng Hán dùng hai chữ cổ: 息 (tức), "lớn lên, hít vào", và 消 (tiêu), "hao mòn, tan đi". Quẻ được đọc từ dưới lên, nên "lớn lên" nghĩa là một hào mới thuộc một loại đi vào từ đáy và đẩy cả quẻ lên. Ý niệm này đã có sẵn trong chính các truyện chú giải của kinh: Thoán Truyện của quẻ số 23, Sơn Địa Bác nói người quân tử "trọng sự tiêu tức, đầy vơi" (君子尚消息盈虛), vì "đó là sự vận hành của trời" (天行也).

Tên gọi kia, tích quái, dùng chữ tích (辟) theo nghĩa cổ là "vua", "chúa tể". Trong thuyết quái khí (卦氣) đời Hán, mười hai quẻ này cai quản mười hai tháng, còn các quẻ khác được rải khắp năm dưới quyền chúng như hàng quan lại.

Dương lên: từ Phục đến Càn

Nửa dương của chu kỳ bắt đầu ở điểm tối nhất trong năm, tháng có ngày Đông chí, khi một hào liền xuất hiện dưới năm hào đứt:

• Quẻ số 24, Phục (復, Trở lại) — một hào dương. Tháng mười một, Đông chí.
• Quẻ số 19, Lâm (臨, Đến gần) — hai hào dương. Tháng mười hai.
• Quẻ số 11, Thái (泰, Thông thái, yên ổn) — ba hào dương, trời dưới đất trên, cân bằng. Tháng giêng, quanh tiết Lập xuân.
• Quẻ số 34, Đại Tráng (大壯, Sức mạnh lớn) — bốn hào dương. Tháng hai.
• Quẻ số 43, Quải (夬, Quyết đoán, đột phá) — năm hào dương, chỉ còn một hào âm trên cùng. Tháng ba.
• Quẻ số 1, Càn (乾, Sáng tạo) — sáu hào dương. Tháng tư, đỉnh cao của dương trước Hạ chí.

Phục là bản lề của cả hệ thống. Thoán Truyện của quẻ này thốt lên: "Phục, chẳng phải ở đó thấy được lòng của trời đất sao?" (復其見天地之心乎), và Đại Tượng ghi rằng các tiên vương "đến ngày chí thì đóng cửa ải" (先王以至日閉關) để thương nhân, lữ khách được nghỉ ngơi. Chính kinh văn đã gắn quẻ này với ngày chí, nên các học giả về sau thấy cách đọc theo lịch là rất tự nhiên.

Âm lên: từ Cấu đến Khôn

Đến Hạ chí, chuyển động đảo chiều. Một hào đứt lặng lẽ lọt vào ở đáy, và âm leo lên y như dương đã làm:

• Quẻ số 44, Cấu (姤, Gặp gỡ) — một hào âm. Tháng năm, Hạ chí.
• Quẻ số 33, Độn (遯, Lui ẩn) — hai hào âm. Tháng sáu.
• Quẻ số 12, Bĩ (否, Bế tắc) — ba hào âm, đất dưới trời trên, không giao nhau. Tháng bảy.
• Quẻ số 20, Quan (觀, Quan sát, chiêm ngưỡng) — bốn hào âm. Tháng tám.
• Quẻ số 23, Bác (剝, Bóc lột, rã dần) — năm hào âm, chỉ còn một hào dương trên cùng. Tháng chín.
• Quẻ số 2, Khôn (坤, Thuận nhận) — sáu hào âm. Tháng mười, đáy sâu của âm trước khi vòng quay trở lại ở Phục.

Hãy để ý các cặp đối xứng nhau gọn gàng thế nào: Phục và Cấu, Lâm và Độn, Thái và Bĩ, Đại Tráng và Quan, Quải và Bác, Càn và Khôn. Mỗi quẻ đều trái ngược từng hào với quẻ đối của nó, cách nhau sáu tháng trên vòng tròn. (Muốn tìm hiểu thêm về những cặp như vậy, xem quẻ hỗ, quẻ tổng và quẻ thác.)

Hệ thống này từ đâu ra

Các tháng không được viết trong kinh văn nhà Chu. Thứ tự sáu mươi bốn quẻ trong bản kinh lưu truyền (thứ tự Văn Vương) rải mười hai quẻ này cách xa nhau. Việc ghép quẻ với tháng thuộc về các học giả tượng số (象數) đời Hán, những người muốn sách Dịch mô tả đúng nhịp vận hành thật của vũ trụ. Thuyết quái khí theo truyền thống gắn với Mạnh Hỷ (孟喜), còn ngôn ngữ tiêu tức được các nhà chú giải cuối Hán như Ngu Phiên (虞翻) dùng rất nhiều — ông giải thích nhiều quẻ là "từ" một quẻ tích nào đó mà ra. Bát cung của Kinh Phòng dùng một ý tưởng gần gũi: các hào lần lượt biến từ dưới lên.

Các tháng ở đây là tháng theo lịch truyền thống, tính từ tháng có Đông chí, tức tháng của địa chi Tý (子). Vì vậy Phục thuộc Tý, Lâm thuộc Sửu, Thái thuộc Dần, và cứ thế đi hết mười hai địa chi. Trên thực tế, hệ thống đời Hán gắn với hai mươi bốn tiết khí chứ không theo tháng âm lịch xê dịch, nên mỗi quẻ tích cai quản đại khái khoảng thời gian từ một "tiết" đến tiết kế tiếp.

Truyền thống không nhất trí ở các chi tiết. Lời quẻ Lâm cảnh báo "đến tháng tám thì có hung", và các nhà chú giải đã tranh cãi hàng thế kỷ rằng đó là tháng tám nào, và nó chỉ về Độn hay Quan — hai quẻ đảo ngược Lâm. Hãy xem sự tương ứng theo tháng là một tầng giải thích chặt chẽ của đời Hán, chứ không phải ý nghĩa nguyên thủy của cuốn sách.

Vì sao nó vẫn còn quan trọng

Chu kỳ này dạy một điều mà mọi người đọc Kinh Dịch đều cần: không trạng thái nào là vĩnh viễn, và mỗi cực điểm đều đã chứa mầm đảo ngược của nó. Càn, toàn dương, lập tức được nối tiếp bởi Cấu, nơi âm lặng lẽ vào từ đáy. Khôn, toàn âm, nhường chỗ cho Phục. Lời quẻ Phục, "bảy ngày thì trở lại" (七日來復), từ lâu đã được hiểu theo hướng này: một lời bảo đảm rằng ánh sáng sẽ trở về sau điểm tối nhất.

Nó còn cho mười hai quẻ này một cảm giác hướng đi rất rõ. Thái và Bĩ đều có ba hào dương và ba hào âm, nhưng Thái là lúc dương đang lên, còn Bĩ là lúc âm đang lên. Quải và Bác đều chỉ còn một hào khác loại ở trên cùng, nhưng ở Quải hào âm cuối cùng sắp bị đẩy ra, còn ở Bác hào dương cuối cùng sắp rơi rụng. Đọc các quẻ này như những giai đoạn của một quá trình, chứ không phải những bức tranh đông cứng, sẽ làm nổi bật logic trong lời của chúng.

Áp dụng khi bạn giải một quẻ

Bạn không cần biết lịch pháp mới đọc được Kinh Dịch, và bản kinh cũng không đòi hỏi điều đó. Nhưng nếu một trong mười hai quẻ này xuất hiện trong lần gieo quẻ của bạn, vài câu hỏi có thể giúp đọc sắc nét hơn:

• Con nước đang chảy về phía nào? Phục, Lâm, Thái, Đại Tráng và Quải mô tả một điều gì đó đang tích tụ sức mạnh; Cấu, Độn, Bĩ, Quan và Bác mô tả một điều gì đó đang rút lui. Hãy tự hỏi trong hoàn cảnh của bạn, điều gì đang lớn lên và điều gì đang lùi đi.
• Bạn đã đi được bao xa? Một hào là khởi đầu, năm hào là gần hoàn tất. Phục và Cấu là những giai đoạn sớm, tinh tế, dễ bỏ qua; Quải và Bác là giai đoạn muộn, khi kết cục gần như đã định.
• Điểm chuyển ở đâu? Nếu quẻ gần một cực điểm, bước kế tiếp trên vòng tròn cho bạn thấy sự việc có xu hướng đi về đâu. Một hào động thường đẩy bạn đi một bước trên chu kỳ: chẳng hạn hào sơ quẻ Khôn động thì ra quẻ Phục.
• Giữ đúng mức. Sự tương ứng với tháng là một lăng kính, không phải thời gian biểu. Nó không phải quy tắc để biết khi nào việc gì sẽ xảy ra; câu trả lời vẫn nằm trong lời quẻ và lời hào.

Nếu bạn muốn xem một hào động duy nhất làm biến đổi quẻ như thế nào, hãy bắt đầu với bài về hào động, rồi duyệt qua sáu mươi bốn quẻ với vòng tròn này trong đầu.